Τι γίνεται αν δεν μπορείτε πλέον να διαχειριστείτε την περιουσία σας; Τι προβλέπει ο νόμος στην Κύπρο και στην Ευρώπη
Ακολουθήστε μας στο Linkedin και συνδεθείτε με άλλους επαγγελματίες του κλάδου
Μια σοβαρή ασθένεια, ένα εγκεφαλικό επεισόδιο, η άνοια ή ακόμα και ένα τροχαίο ατύχημα μπορούν να αλλάξουν τα πάντα σε μια μέρα. Ποιος θα φροντίσει τα χρήματά σας, τα ακίνητά σας, τις υποχρεώσεις σας, αν εσείς δεν μπορείτε πια να το κάνετε; Και το πιο σημαντικό: μπορείτε να αποφασίσετε εκ των προτέρων ποιος θα είναι αυτός ο άνθρωπος;
Αυτά τα ερωτήματα εξέτασε πρόσφατα η Βουλή των Αντιπροσώπων της Κύπρου, μέσα από έρευνα που εκπόνησε η Υπηρεσία Ερευνών, Μελετών και Εκδόσεων, σε 22 χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Τα αποτελέσματα αποκαλύπτουν σημαντικές διαφορές μεταξύ των χωρών, αλλά και κάτι που αφορά άμεσα κάθε Κύπριο πολίτη: στη χώρα μας, το νομικό πλαίσιο παραμένει περιορισμένο σε σχέση με πολλές ευρωπαϊκές χώρες.
Τι ισχύει σήμερα στην Κύπρο
Στην Κύπρο, η διαχείριση της περιουσίας ατόμου που δεν μπορεί πλέον να αποφασίζει μόνο του ρυθμίζεται από τον περί Διαχείρισης της Περιουσίας Ανίκανων Προσώπων Νόμο. Το κλειδί για να κατανοήσει κανείς πώς λειτουργεί το σύστημα είναι απλό: αν κάποια στιγμή βρεθείτε στη θέση να μην μπορείτε να φροντίσετε μόνοι σας τις υποθέσεις σας, ένα δικαστήριο θα αποφασίσει ποιος θα αναλάβει τη διαχείριση της περιουσίας σας.
Ο νόμος εφαρμόζεται σε πρόσωπα με διανοητική ταραχή, τοξικομανία, αλκοολισμό, εγκεφαλική ή άλλη σωματική βλάβη ή ασθένεια. Το αρμόδιο επαρχιακό δικαστήριο διορίζει έναν διαχειριστή, ο οποίος αναλαμβάνει να φροντίζει την περιουσία του ανίκανου προσώπου, να τηρεί λογαριασμούς, να υποβάλλει απογραφή στο δικαστήριο και να ενεργεί πάντοτε προς το συμφέρον του.
Το πρόβλημα; Ο ίδιος ο πολίτης δεν έχει τη δυνατότητα να ορίσει εκ των προτέρων ποιον εμπιστεύεται για αυτόν τον ρόλο. Η απόφαση ανήκει αποκλειστικά στο δικαστήριο.
Πώς αντιμετωπίζουν το ζήτημα οι υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες
Από τις 22 χώρες που συμμετείχαν στην έρευνα, 16 επιτρέπουν σε κάθε πολίτη να ορίσει εκ των προτέρων τον πρόσωπο της επιλογής του για τη διαχείριση της περιουσίας του, σε περίπτωση που κάποτε καταστεί ανίκανος. Μόνο 6 χώρες, μεταξύ των οποίων η Ελλάδα, η Βουλγαρία, η Εσθονία, η Σλοβακία, η Πολωνία και το Λουξεμβούργο, δεν έχουν ακόμα θεσπίσει αυτή τη δυνατότητα. Αξίζει να σημειωθεί ότι τόσο η Πολωνία όσο και το Λουξεμβούργο έχουν ήδη στη Βουλή τους σχέδιο νόμου για να καλύψουν αυτό το κενό.
Οι χώρες που το επιτρέπουν χρησιμοποιούν διάφορες νομικές μορφές, ουσιαστικά όμως η λογική είναι παντού η ίδια: ο πολίτης, ενόσω είναι ακόμα ικανός, συντάσσει ένα επίσημο έγγραφο, συνήθως ενώπιον συμβολαιογράφου, με το οποίο ορίζει το πρόσωπο εμπιστοσύνης του. Το έγγραφο τίθεται σε ισχύ μόνο αν και όταν το χρειαστεί.
Τα πιο αξιόλογα παραδείγματα
Η Γερμανία και η Γαλλία έχουν θεσπίσει ένα από τα πιο ολοκληρωμένα συστήματα στην Ευρώπη. Και στις δύο χώρες, ο πολίτης μπορεί να συντάξει μια «προνοητική πληρεξουσιότητα» που τίθεται αυτόματα σε ισχύ με ιατρική βεβαίωση της ανικανότητας, χωρίς να χρειαστεί δικαστική παρέμβαση. Στη Γαλλία μάλιστα, αυτό που ονομάζεται «εντολή μελλοντικής προστασίας» μπορεί να καλύπτει τόσο περιουσιακά όσο και προσωπικά ζητήματα.
Η Αυστρία διαθέτει ένα από τα πιο σύγχρονα συστήματα, που εισήχθη το 2018 και αντικατέστησε το παλαιό καθεστώς κηδεμονίας. Εκεί, προβλέπονται τέσσερα επίπεδα εκπροσώπησης ανάλογα με τον βαθμό ανικανότητας του ατόμου, με κεντρική αρχή τη λογική ότι η επιτροπεία ενεργοποιείται μόνο όταν είναι απολύτως αναγκαία.
Η Ισπανία έχει πάει ακόμα πιο μακριά: μετά τον νόμο του 2021, το σύστημα βασίζεται στη φιλοσοφία της «υποστήριξης» και όχι της «υποκατάστασης» της βούλησης του ατόμου. Ο πολίτης μπορεί να ορίσει εκ των προτέρων τον εκπρόσωπό του και τους όρους της συνεργασίας τους, ενώ ο εκπρόσωπος υποχρεούται να σέβεται τις επιθυμίες και τις προτιμήσεις του ατόμου που εκπροσωπεί.
Ένα σημείο που αφορά όλους: οι οικογενειακοί δεσμοί
Σε αρκετές χώρες, μεταξύ των οποίων η Αυστρία, το Βέλγιο, η Ιταλία, η Ουγγαρία, η Πορτογαλία και η Σλοβενία, ο νόμος δίνει προτεραιότητα στους στενούς συγγενείς κατά τον διορισμό διαχειριστή. Η λογική είναι αυτονόητη: κανείς δεν γνωρίζει καλύτερα τις ανάγκες και τις επιθυμίες ενός ανθρώπου από τους δικούς του ανθρώπους.
Στη Σουηδία μάλιστα, από το 2017 ισχύει ένα ιδιαίτερα πρακτικό μέτρο: οι στενοί συγγενείς έχουν αυτομάτως το δικαίωμα να εκπροσωπούν το άτομο σε απλές, καθημερινές νομικές πράξεις, χωρίς να απαιτείται επίσημη δικαστική απόφαση, εφόσον δεν υπάρχει ορισμένος κηδεμόνας.
Τι σημαίνει όλο αυτό για εμάς
Η έρευνα της Βουλής των Αντιπροσώπων αποτελεί σημαντικό βήμα. Δείχνει ότι η Κύπρος καλείται να επικαιροποιήσει το νομοθετικό της πλαίσιο, ώστε να δώσει στους πολίτες της αυτό που ήδη απολαμβάνουν εκατομμύρια Ευρωπαίοι: το δικαίωμα να αποφασίσουν οι ίδιοι, ενόσω είναι σε θέση να το κάνουν, ποιος θα φροντίσει τα πράγματά τους αν έρθει η μέρα που δεν θα μπορούν.
Γιατί η ασφάλεια δεν είναι μόνο θέμα ασφαλιστηρίων συμβολαίων. Είναι και θέμα νομικής προετοιμασίας για το απρόβλεπτο. Και σε αυτόν τον τομέα, η Κύπρος έχει ακόμα δρόμο να διανύσει.
