Κοινωνική Στέγη στην Ευρώπη: Τι κάνουν οι άλλες χώρες και τι μαθαίνουμε για την Κύπρο

Ακολουθήστε μας στο Linkedin και συνδεθείτε με άλλους επαγγελματίες του κλάδου

Το πρόβλημα της στέγης δεν αφορά μόνο τους φτωχούς. Σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση, εκατομμύρια άνθρωποι, ακόμα και με μέτριο εισόδημα, αδυνατούν να βρουν αξιοπρεπή και οικονομικά προσιτή κατοικία. Μια πρόσφατη έρευνα της Υπηρεσίας Ερευνών, Μελετών και Εκδόσεων της Βουλής των Αντιπροσώπων, με αίτημα του βουλευτή Νίκου Κέττηρου, φωτίζει το τοπίο της κοινωνικής στέγης σε 21 ευρωπαϊκές χώρες, αποκαλύπτοντας ένα πολύχρωμο μωσαϊκό πολιτικών και προσεγγίσεων που αξίζει να γνωρίζουμε.

Ένα πρόβλημα που μεγαλώνει

Η πρόσβαση στη στέγη έχει μετατραπεί σε ένα από τα πιο περίπλοκα κοινωνικά ζητήματα της εποχής μας. Η αστικοποίηση, η πανδημία, ο πόλεμος στην Ουκρανία, η εκτίναξη των τιμών ενέργειας και η κρίση κόστους ζωής έχουν κάνει την κατάσταση εκρηκτική. Το 2022, το 16,8% του πληθυσμού της ΕΕ ζούσε σε συνθήκες υπερπληρότητας, ενώ το 8,7% δαπανούσε περισσότερο από το 40% του εισοδήματός του μόνο για να έχει στέγη. Μέσα σε αυτό το σκηνικό, η Κύπρος παρουσίαζε το χαμηλότερο ποσοστό υπερπληρότητας νοικοκυριών μεταξύ όλων των κρατών μελών, γεγονός που δεν σημαίνει βέβαια ότι το πρόβλημα δεν υφίσταται.

Τι είναι η κοινωνική στέγη και ποιος την παρέχει

Ο ΟΟΣΑ ορίζει την κοινωνική στέγη ως τη διάθεση κατοικιών σε τιμές κάτω από τις αγοραίες, βάσει συγκεκριμένων κανόνων κατανομής. Στην πράξη, όμως, κάθε χώρα έχει τη δική της εκδοχή. Σε ορισμένα κράτη, όπως το Βέλγιο και η Ισπανία, η κύρια ευθύνη ανήκει στις περιφερειακές κυβερνήσεις. Σε άλλα, όπως η Εσθονία, η Λετονία και η Ρουμανία, οι δήμοι έχουν τον πρωταγωνιστικό ρόλο. Χώρες όπως η Ιρλανδία, το Λουξεμβούργο και η Σλοβενία κατανέμουν την ευθύνη σε διάφορα επίπεδα διοίκησης. Οι πάροχοι κοινωνικής στέγης μπορεί να είναι δημόσιες αρχές, μη κερδοσκοπικές οργανώσεις ή ημιδημόσιες οντότητες.

Τα πιο ενδιαφέρoντα μοντέλα ανά χώρα

Η Αυστρία ξεχωρίζει με ένα από τα πιο καινοτόμα συστήματα στην Ευρώπη. Οι λεγόμενοι Συνεταιρισμοί Στέγασης Περιορισμένου Κέρδους (LPHA) λειτουργούν μέσω σύμπραξης δημόσιου και ιδιωτικού τομέα και στεγάζουν το 25% του πληθυσμού της χώρας. Τα ενοίκια που χρεώνουν είναι κατά μέσο όρο 27% χαμηλότερα από την ελεύθερη αγορά. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η Βιέννη, η οποία με περίπου 240.000 δημοτικά διαμερίσματα αποτελεί τον μεγαλύτερο ιδιοκτήτη κοινωνικών κατοικιών στην Ευρώπη.

Η Γαλλία χρηματοδοτεί κυρίως το σύστημά της μέσω του δημόσιου ταμείου Caisse des Dépôts et Consignations, το οποίο συνεισφέρει έως και το 70% της συνολικής χρηματοδότησης, μετατρέποντας αποταμιεύσεις πολιτών σε μακροπρόθεσμα δάνεια 20 έως 80 ετών. Το 2019, χρηματοδοτήθηκαν στη χώρα πάνω από 105.000 κοινωνικές κατοικίες, με συνολικό κόστος 14,7 δισ. ευρώ.

Η Σουηδία ακολουθεί ένα εντελώς διαφορετικό μοντέλο. Δεν χρησιμοποιεί καν τον όρο «κοινωνική στέγη», αλλά μιλά για «allmännyttig», δηλαδή στέγη «προς το συμφέρον όλων». Οι δημοτικές εταιρείες στέγασης δεν απευθύνονται μόνο στις αδύναμες ομάδες, αλλά σε όλους τους πολίτες, με σκοπό να αποφύγουν τον κοινωνικό στιγματισμό. Η χρηματοδότηση προέρχεται αποκλειστικά από τα ενοίκια, χωρίς κρατικές επιδοτήσεις.

Η Ιρλανδία έχει θέσει φιλόδοξους στόχους μέσω του προγράμματος «Στέγαση για Όλους»: 300.000 νέες κατοικίες έως το 2030, με κρατική επένδυση 20 δισ. ευρώ έως το 2025. Ο ετήσιος προϋπολογισμός για στέγαση το 2024 ανήλθε σε 4,1 δισ. ευρώ, με σημαντικό μέρος να διατίθεται για νέες κοινωνικές κατοικίες.

Η Φινλανδία υποστηρίζει τρεις μορφές κοινωνικής στέγης: ενοικίαση, δικαίωμα κατοχής και μερική ιδιοκτησία. Το κράτος χρηματοδοτεί έως και το 90-95% του κόστους κατασκευής μέσω επιδοτούμενων δανείων. Το 2022 υπήρχαν περίπου 400.000 κρατικά επιδοτούμενα διαμερίσματα, που αντιστοιχούσαν στο 12% του συνολικού στεγαστικού αποθέματος της χώρας.

Η Ελλάδα διαθέτει δύο βασικά προγράμματα: το «Στέγαση και Εργασία για αστέγους» και το «Επίδομα στέγασης» με ετήσιο προϋπολογισμό 600 εκατ. ευρώ. Το πρόγραμμα «Σπίτι μου» παρέχει άτοκα ή χαμηλότοκα δάνεια για αγορά πρώτης κατοικίας αξίας έως 200.000 ευρώ σε νέους ηλικίας 25 έως 39 ετών με χαμηλά εισοδήματα, με συνολική χρηματοδότηση 375 εκατ. ευρώ.

Η Ολλανδία εμπιστεύεται τους στεγαστικούς συνεταιρισμούς, οι οποίοι κατέχουν το 75% των ενοικιαζόμενων κατοικιών στη χώρα. Το 92,5% αυτών πρέπει να ενοικιάζεται σε άτομα με ετήσιο εισόδημα έως 47.699 ευρώ για μεμονωμένα νοικοκυριά.

Η Πορτογαλία κατοχυρώνει συνταγματικά το δικαίωμα στη στέγη. Ο κρατικός προϋπολογισμός για το 2024 περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, 330 εκατ. ευρώ για το πρόγραμμα «1ο Δικαίωμα», 216 εκατ. για διεύρυνση της δημόσιας στέγης, καθώς και 250 εκατ. ευρώ για έκτακτη εισοδηματική στήριξη.

Ποιοι δικαιούνται κοινωνική στέγη

Σε σχεδόν όλες τις χώρες, το κύριο κριτήριο είναι το εισόδημα. Οι αιτητές πρέπει να μην υπερβαίνουν ένα συγκεκριμένο οικονομικό όριο και συνήθως να μην κατέχουν ακίνητο. Πέρα από αυτά, κάθε χώρα έχει τις δικές της προτεραιότητες. Σε χώρες όπως η Κροατία, το ύψος του ενοικίου δεν πρέπει να υπερβαίνει το 30% του μηνιαίου εισοδήματος του νοικοκυριού. Στη Λετονία, δίνεται ιδιαίτερη βαρύτητα στα άτομα που κινδυνεύουν με έξωση, στους χαμηλοσυνταξιούχους και τους αποφυλακισθέντες. Στη Ρουμανία, βετεράνοι, θύματα ενδοοικογενειακής βίας και νέοι έως 35 ετών που βγαίνουν από ιδρύματα πρόνοιας έχουν προτεραιότητα. Η Σλοβενία δίνει ειδική μέριμνα σε θύματα ενδοοικογενειακής βίας, ΑμεΑ και Ρομά.

Πώς χρηματοδοτείται

Το μοντέλο χρηματοδότησης διαφέρει σημαντικά από χώρα σε χώρα. Οι κρατικοί και δημοτικοί προϋπολογισμοί αποτελούν παντού τη βασική πηγή. Στη Λιθουανία και την Ουγγαρία, μέρος της χρηματοδότησης προέρχεται και από έσοδα πωλήσεων ακινήτων και ενοικίων. Στη Σουηδία, όπως προαναφέρθηκε, η χρηματοδότηση στηρίζεται εξ ολοκλήρου στα ενοίκια. Στη Λιθουανία και τη Σλοβενία ένα μέρος της χρηματοδότησης προέρχεται και από ευρωπαϊκά κονδύλια.

Ενδεικτικά ποσά προϋπολογισμών: η Ισπανία διαθέτει σχεδόν 960 εκατ. ευρώ ετησίως για το κρατικό στεγαστικό πρόγραμμα, η Σλοβακία 289 εκατ. ευρώ μέσω του Κρατικού Ταμείου Στεγαστικής Ανάπτυξης, η Πολωνία έως 1,16 δισ. ευρώ για την περίοδο 2021 έως 2025, ενώ το Λουξεμβούργο δαπανά 202 εκατ. ευρώ ετησίως μόνο για το Εθνικό Ταμείο Στέγασης.

Τι λένε όλα αυτά για εμάς

Η έρευνα αναδεικνύει ένα σαφές μήνυμα: δεν υπάρχει ένα ενιαίο μοντέλο κοινωνικής στέγης που να λειτουργεί παντού. Κάθε χώρα προσαρμόζει τις πολιτικές της στις τοπικές ανάγκες, τις οικονομικές δυνατότητες και τις κοινωνικές προτεραιότητές της. Αυτό που είναι κοινό σε όλες: η πολιτική βούληση να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα με σοβαρότητα και συστηματικά.

Για την Κύπρο, η έρευνα λειτουργεί ως ένας πολύτιμος οδηγός για να αντλήσει εμπνεύσεις και πρακτικές λύσεις. Σε μια εποχή που οι τιμές ακινήτων και ενοικίων στο νησί ανεβαίνουν διαρκώς, η συζήτηση για την κοινωνική στέγη δεν είναι πολυτέλεια. Είναι ανάγκη.