Η κλιματική αλλαγή δεν είναι πια μόνο περιβαλλοντικό ζήτημα, αλλά και σοβαρή δημοσιονομική απειλή για την Κύπρο. Στην ενδιάμεση έκθεσή του για το 2026, το Δημοσιονομικό Συμβούλιο προειδοποιεί για μια «κλιματική βόμβα» 2,5 δισεκατομμυρίων ευρώ, με το 98% των ιστορικών ζημιών από ακραία καιρικά φαινόμενα να παραμένει ανασφάλιστο.
Ένα από τα χαμηλότερα επίπεδα ασφαλιστικής κάλυψης στην ΕΕ
Σύμφωνα με την έκθεση, το ιστορικό ανασφάλιστο ποσοστό των άμεσων ενδεχόμενων οικονομικών ζημιών από ακραία καιρικά και κλιματικά φαινόμενα εκτιμάται στο 98% για την περίοδο από το 1980 έως το 2024. Ο μέσος όρος στην Ευρωπαϊκή Ένωση διαμορφώνεται στο 80,5%. Η Κύπρος συγκαταλέγεται έτσι στα κράτη μέλη με τη χαμηλότερη ασφαλιστική κάλυψη για τέτοιες ζημιές ή καταστροφές.
Στον αντίποδα, σε χώρες όπως η Δανία, η Ολλανδία και το Βέλγιο, το ανασφάλιστο ποσοστό κυμαίνεται γύρω στο 35%, κάτι που δείχνει πόσο διαφορετική μπορεί να είναι η προστασία των πολιτών και των κρατών όταν η ιδιωτική ασφάλιση διαδραματίζει ουσιαστικό ρόλο.
Τα 2,5 δισ. ευρώ και ποιος θα κληθεί να τα καλύψει
Η έκθεση παραπέμπει σε μελέτη του Ινστιτούτου Κύπρου, βάσει της οποίας πάνω από το 70% των συνολικών αναγκών, δηλαδή περίπου 2,5 δισ. ευρώ, εκτιμάται ότι θα πρέπει να χρηματοδοτηθεί από δημόσιους πόρους. Οι πόροι αυτοί αφορούν κυρίως την προστασία και αναβάθμιση υποδομών και τη στήριξη ιδιωτικών επενδύσεων προσαρμογής.
Το Δημοσιονομικό Συμβούλιο επισημαίνει ορισμένες σημαντικές διευκρινίσεις. Το ποσό αφορά επενδυτικές ανάγκες προσαρμογής και δεν περιλαμβάνει πιθανές πρόσθετες λειτουργικές δαπάνες που μπορεί να προκαλέσει η κλιματική αλλαγή. Εκφράζει τη συνολική επενδυτική ανάγκη της οικονομίας και δεν πρέπει να ταυτίζεται εξ ολοκλήρου με μελλοντική δημόσια δαπάνη. Παράλληλα, από τα διαθέσιμα δημοσιονομικά στοιχεία δεν προκύπτει ολοκληρωμένη ποσοτικοποίηση του μέρους που ενδέχεται να επιβαρύνει τη Γενική Κυβέρνηση, ούτε αντιστοίχισή του με την τροχιά των Καθαρών Πρωτογενών Δαπανών (ΚΠΔ) για το 2027 και το 2028.
Πόσο κοστίζουν οι φυσικοί κίνδυνοι
Συμπληρωματικά, η έκθεση αξιοποιεί αναλύσεις του Ινστιτούτου Κύπρου που δίνουν ενδεικτική εικόνα του ετήσιου οικονομικού κόστους των φυσικών κινδύνων της κλιματικής αλλαγής, σε σύγκριση με τον μακροχρόνιο μέσο όρο και σε σταθερές τιμές του 2023.
Για τις επιπτώσεις στην ενεργειακή ζήτηση, τη γεωργία, τον τουρισμό και την παραγωγικότητα της εργασίας, το συνολικό ετήσιο κόστος εκτιμάται σε 49,8 εκατ. ευρώ το 2026, σε 209 εκατ. ευρώ το 2030 και μεταξύ 698,3 εκατ. και 1.262,3 εκατ. ευρώ το 2050. Το εύρος του 2050 οφείλεται στις δύο εναλλακτικές εκτιμήσεις για τον τουρισμό, οι οποίες δεν πρέπει να αθροίζονται.
Πρόσθετες, αλλά πιο αβέβαιες, επιπτώσεις αφορούν τις ενεργειακές υποδομές και την άνοδο της στάθμης της θάλασσας, με εκτιμώμενο ετήσιο κόστος το 2050 ύψους 500 εκατ. και 348,5 εκατ. ευρώ αντίστοιχα.
Εκτιμώνται επίσης ευρύτερες κοινωνικές επιπτώσεις, που συνδέονται κυρίως με τη θνησιμότητα (286,4 εκατ. ευρώ), τη λειψυδρία (22,9 εκατ. ευρώ) και τις δασικές πυρκαγιές (3,3 εκατ. ευρώ). Όπως διευκρινίζεται, τα ποσά αυτά δεν αποτελούν άμεσες δημοσιονομικές δαπάνες και δεν πρέπει να αθροίζονται αδιακρίτως. Παρέχουν όμως μια ένδειξη της κλίμακας των δυνητικών οικονομικών και κοινωνικών επιπτώσεων, καθώς και των πιέσεων που μπορεί να δεχθούν οι δημόσιες υποδομές και οι ανάγκες κρατικής παρέμβασης.
Ο οδικός χάρτης του Δημοσιονομικού Συμβουλίου
Για να αποφευχθεί ο δημοσιονομικός εκτροχιασμός, το Συμβούλιο εισηγείται δύο παράλληλες κατευθύνσεις πολιτικής.
Η πρώτη αφορά την ενσωμάτωση συστηματικής αποτίμησης των κλιματικών κινδύνων στην ετήσια έκθεση Δημοσιονομικών Κινδύνων. Η αποτίμηση θα πρέπει να περιλαμβάνει την έκθεση των δημόσιων υποδομών, εναλλακτικά σενάρια ζημιών, τον πιθανό χρονικό ορίζοντα, τις αναμενόμενες και ακραίες δημοσιονομικές επιπτώσεις και τη σύνδεσή τους με τον Προϋπολογισμό και την τροχιά των ΚΠΔ.
Η δεύτερη αφορά τη διαμόρφωση πλαισίου εκ των προτέρων χρηματοδότησης καταστροφικών κινδύνων. Σύμφωνα με την έκθεση, το πλαίσιο αυτό θα μπορούσε να συνδυάζει μέτρα πρόληψης και προσαρμογής, επαρκές δημοσιονομικό απόθεμα για συχνότερα γεγονότα περιορισμένης έκτασης, ιδιωτική ασφάλιση και αντασφάλιση για ενδιάμεσα επίπεδα ζημιών, και εθνικούς ή ευρωπαϊκούς μηχανισμούς στήριξης για εξαιρετικά μεγάλα γεγονότα.
Το ευρωπαϊκό σχέδιο στο τραπέζι
Η έκθεση υπενθυμίζει ότι η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα και η EIOPA, η Ευρωπαϊκή Αρχή Ασφαλίσεων και Επαγγελματικών Συντάξεων, έχουν ήδη προτείνει ένα ευρωπαϊκό σύστημα δύο πυλώνων. Αυτό θα αποτελείται από έναν κοινό μηχανισμό αντασφάλισης του δημόσιου και του ιδιωτικού τομέα και από ένα ευρωπαϊκό ταμείο χρηματοδότησης καταστροφών.
Το μήνυμα της έκθεσης είναι σαφές: όταν σχεδόν το σύνολο των ζημιών από ακραία φαινόμενα μένει ανασφάλιστο, το βάρος πέφτει τελικά στα δημόσια οικονομικά και, κατ’ επέκταση, στον φορολογούμενο. Η ενίσχυση του ρόλου της ιδιωτικής ασφάλισης και της αντασφάλισης εμφανίζεται ως βασικό συστατικό της απάντησης.
