Ο Δρ. Κυριάκος Νεοφύτου εξηγεί ποιοι παράγοντες αυξάνουν τον κίνδυνο, ποια συμπτώματα χρειάζονται διερεύνηση και γιατί η σωστή σταδιοποίηση είναι καθοριστική για τη θεραπεία.
Ο καρκίνος του παγκρέατος παραμένει μία από τις πιο απαιτητικές μορφές καρκίνου, κυρίως επειδή στα αρχικά του στάδια μπορεί να μην προκαλεί χαρακτηριστικά συμπτώματα. Η διάγνωση, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι όλες οι περιπτώσεις είναι ίδιες ούτε ότι δεν υπάρχουν θεραπευτικές επιλογές.
Ο Δρ. Κυριάκος Νεοφύτου, χειρουργός με ιδιαίτερο ενδιαφέρον στη χειρουργική του ήπατος, των χοληφόρων και του παγκρέατος, εξηγεί τι γνωρίζουμε σήμερα για τους παράγοντες κινδύνου, τα προειδοποιητικά σημάδια και τη σύγχρονη αντιμετώπιση της νόσου.
Γιατί ο καρκίνος του παγκρέατος θεωρείται τόσο σοβαρή νόσος;
Δρ. Νεοφύτου: Πρόκειται πράγματι για έναν από τους πιο απαιτητικούς καρκίνους που αντιμετωπίζουμε. Ένας σημαντικός λόγος είναι η ίδια η ανατομική θέση του παγκρέατος: βρίσκεται βαθιά μέσα στην κοιλιά και σε άμεση σχέση με σημαντικά αγγεία και ζωτικά όργανα.
Παράλληλα, στα αρχικά στάδια η νόσος μπορεί να μην προκαλεί χαρακτηριστικά συμπτώματα. Έτσι, σε αρκετές περιπτώσεις η διάγνωση γίνεται όταν ο όγκος έχει ήδη προχωρήσει.
Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι η διάγνωση του καρκίνου του παγκρέατος ισοδυναμεί με απουσία θεραπευτικών επιλογών. Κάθε περίπτωση πρέπει να αξιολογείται ξεχωριστά.
Ποιοι άνθρωποι έχουν μεγαλύτερο κίνδυνο;
Δρ. Νεοφύτου: Υπάρχουν διάφοροι παράγοντες που έχουν συσχετιστεί με αυξημένο κίνδυνο. Ο σημαντικότερος τροποποιήσιμος παράγοντας είναι το κάπνισμα.
Η ηλικία επίσης παίζει ρόλο, καθώς η νόσος εμφανίζεται συχνότερα σε μεγαλύτερες ηλικίες. Αυξημένος κίνδυνος έχει συνδεθεί ακόμη με τη χρόνια παγκρεατίτιδα, την παχυσαρκία και ορισμένους μεταβολικούς παράγοντες.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και ο σακχαρώδης διαβήτης, κυρίως όταν εμφανίζεται ξαφνικά σε μεγαλύτερη ηλικία ή όταν ένας ήδη γνωστός διαβήτης παρουσιάζει ανεξήγητη επιδείνωση.
Παράλληλα, υπάρχει και η παράμετρος της κληρονομικότητας. Ένα ισχυρό οικογενειακό ιστορικό καρκίνου του παγκρέατος ή ορισμένα κληρονομικά σύνδρομα μπορούν να αυξήσουν σημαντικά τον κίνδυνο.
Αν κάποιος έχει συγγενή με καρκίνο του παγκρέατος, πρέπει να ανησυχεί;
Δρ. Νεοφύτου: Όχι απαραίτητα. Μία μεμονωμένη περίπτωση στην οικογένεια δεν σημαίνει ότι κάποιος θα εμφανίσει και ο ίδιος τη νόσο.
Υπάρχουν, όμως, οικογένειες στις οποίες παρατηρείται αυξημένη συχνότητα καρκίνου του παγκρέατος. Όταν έχουν νοσήσει περισσότερα συγγενικά πρόσωπα ή όταν η νόσος εμφανίζεται σε σχετικά νεαρή ηλικία, μπορεί να χρειάζεται γενετική συμβουλευτική και εξειδικευμένη παρακολούθηση.
Το σημαντικό είναι να γίνεται σωστή αξιολόγηση του πραγματικού οικογενειακού κινδύνου.
Ποια συμπτώματα πρέπει να μας κινητοποιήσουν;
Δρ. Νεοφύτου: Το δύσκολο με τον καρκίνο του παγκρέατος είναι ότι τα πρώτα συμπτώματα μπορεί να είναι μη ειδικά.
Επίμονος πόνος στο πάνω μέρος της κοιλιάς ή στην πλάτη, ανεξήγητη απώλεια βάρους, μειωμένη όρεξη, ναυτία ή αλλαγές στην πέψη είναι ορισμένα από τα συμπτώματα που μπορεί να εμφανιστούν.
Ιδιαίτερα σημαντικός είναι ο ίκτερος, δηλαδή το κιτρίνισμα του δέρματος και των ματιών, κυρίως όταν ο όγκος βρίσκεται στην κεφαλή του παγκρέατος και επηρεάζει τη ροή της χολής. Μπορεί να συνοδεύεται από σκουρόχρωμα ούρα, ανοιχτόχρωμα κόπρανα και κνησμό.
Φυσικά, κανένα από αυτά τα συμπτώματα από μόνο του δεν σημαίνει ότι υπάρχει καρκίνος του παγκρέατος. Πολλά οφείλονται σε πολύ συχνότερες και καλοήθεις καταστάσεις. Όταν, όμως, επιμένουν, εμφανίζονται χωρίς προφανή αιτία ή συνδυάζονται μεταξύ τους, χρειάζονται ιατρική αξιολόγηση.
Η ξαφνική εμφάνιση διαβήτη μπορεί να αποτελεί προειδοποιητικό σημάδι;
Δρ. Νεοφύτου: Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να αποτελέσει λόγο περαιτέρω διερεύνησης.
Ο διαβήτης είναι εξαιρετικά συχνός και η συντριπτική πλειονότητα των ανθρώπων με διαβήτη δεν έχει καρκίνο του παγκρέατος. Ωστόσο, η νέα εμφάνιση διαβήτη σε μεγαλύτερη ηλικία, ιδιαίτερα όταν συνοδεύεται από ανεξήγητη απώλεια βάρους ή άλλα ύποπτα συμπτώματα, χρειάζεται να αξιολογείται μέσα στο συνολικό κλινικό πλαίσιο του ασθενούς.
Υπάρχει εξέταση αίματος για την έγκαιρη διάγνωση;
Δρ. Νεοφύτου: Σήμερα δεν διαθέτουμε μια απλή εξέταση αίματος που να μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως αξιόπιστος προληπτικός έλεγχος για τον καρκίνο του παγκρέατος στον γενικό πληθυσμό.
Υπάρχουν καρκινικοί δείκτες, όπως ο CA 19-9, όμως δεν μπορούν από μόνοι τους ούτε να επιβεβαιώσουν ούτε να αποκλείσουν τη διάγνωση.
Όταν υπάρχει κλινική υποψία, η διερεύνηση βασίζεται στις κατάλληλες απεικονιστικές εξετάσεις, όπως η αξονική ή η μαγνητική τομογραφία και, σε επιλεγμένες περιπτώσεις, το ενδοσκοπικό υπερηχογράφημα.
Μπορούμε να μειώσουμε τον κίνδυνο;
Δρ. Νεοφύτου: Δεν μπορούμε να προλάβουμε όλες τις περιπτώσεις, μπορούμε όμως να επηρεάσουμε ορισμένους από τους γνωστούς παράγοντες κινδύνου.
Πρώτη και σημαντικότερη παρέμβαση είναι η αποφυγή ή η διακοπή του καπνίσματος. Η διατήρηση υγιούς σωματικού βάρους, η τακτική σωματική δραστηριότητα και μια ισορροπημένη διατροφή είναι επίσης σημαντικές για τη συνολική υγεία και συνδέονται με χαμηλότερο κίνδυνο πολλών χρόνιων νοσημάτων και μορφών καρκίνου.
Για ανθρώπους με σημαντικά αυξημένο κληρονομικό κίνδυνο, η πρόληψη αποκτά διαφορετική διάσταση και μπορεί να περιλαμβάνει γενετική συμβουλευτική και εξειδικευμένα προγράμματα παρακολούθησης.
Υπάρχει προληπτικός έλεγχος όπως στον καρκίνο του μαστού;
Δρ. Νεοφύτου: Όχι για τον γενικό πληθυσμό.
Δεν συστήνεται σε ανθρώπους χωρίς συμπτώματα και χωρίς αυξημένο κίνδυνο να υποβάλλονται σε επαναλαμβανόμενες απεικονιστικές εξετάσεις μόνο και μόνο για να «ελέγξουν το πάγκρεας».
Σε συγκεκριμένες ομάδες υψηλού κληρονομικού κινδύνου, όμως, μπορεί να συστήνεται οργανωμένη παρακολούθηση με εξειδικευμένες εξετάσεις. Εκεί η προσέγγιση είναι εντελώς διαφορετική και εξατομικεύεται ανάλογα με το ιστορικό.
Αν διαγνωστεί καρκίνος του παγκρέατος, ποια είναι τα επόμενα βήματα;
Δρ. Νεοφύτου: Το πρώτο που πρέπει να κατανοήσουμε είναι ότι δεν είναι όλες οι περιπτώσεις ίδιες.
Υπάρχουν όγκοι που μπορούν να αφαιρεθούν χειρουργικά από την αρχή. Υπάρχουν άλλοι που βρίσκονται σε στενή σχέση με μεγάλα αγγεία και μπορεί να χρειαστούν πρώτα συστηματική θεραπεία και στη συνέχεια επαναξιολόγηση. Και υπάρχουν περιπτώσεις στις οποίες η νόσος έχει ήδη δώσει μεταστάσεις, οπότε η θεραπευτική στρατηγική είναι διαφορετική.
Γι’ αυτό η σωστή σταδιοποίηση είναι καθοριστική. Δεν αρκεί να γνωρίζουμε ότι υπάρχει ένας όγκος. Πρέπει να γνωρίζουμε πού ακριβώς βρίσκεται, πόσο έχει επεκταθεί, ποια είναι η σχέση του με τα μεγάλα αγγεία και αν υπάρχει νόσος σε άλλα όργανα.
Αυτές οι πληροφορίες είναι που καθορίζουν το θεραπευτικό πλάνο.
Πόσο σημαντικό είναι το χειρουργείο;
Δρ. Νεοφύτου: Για κατάλληλα επιλεγμένους ασθενείς με εντοπισμένη νόσο, η χειρουργική αφαίρεση του όγκου αποτελεί βασικό μέρος της θεραπευτικής αντιμετώπισης.
Η πιο γνωστή επέμβαση είναι η παγκρεατοδωδεκαδακτυλεκτομή, γνωστή ως επέμβαση Whipple, η οποία πραγματοποιείται κυρίως για όγκους που εντοπίζονται στην κεφαλή του παγκρέατος.
Πρόκειται για μια σύνθετη χειρουργική επέμβαση. Ωστόσο, η επιτυχής αντιμετώπιση του ασθενούς δεν εξαρτάται μόνο από τη χειρουργική τεχνική. Απαιτεί σωστή προεγχειρητική αξιολόγηση, έμπειρη χειρουργική ομάδα και στενή συνεργασία μεταξύ διαφορετικών ειδικοτήτων — ογκολόγων, ακτινολόγων, γαστρεντερολόγων, αναισθησιολόγων και παθολογοανατόμων.
Η αντιμετώπιση του καρκίνου του παγκρέατος είναι κατεξοχήν πολυεπιστημονική υπόθεση.
Ποιο είναι το μήνυμα που θα θέλατε να κρατήσει το κοινό;
Δρ. Νεοφύτου: Είναι φυσιολογικό η διάγνωση του καρκίνου του παγκρέατος να προκαλεί φόβο. Δεν πρέπει, όμως, να αντιμετωπίζουμε όλες τις περιπτώσεις σαν να έχουν την ίδια πορεία ή τις ίδιες θεραπευτικές δυνατότητες.
Η σύγχρονη αντιμετώπιση βασίζεται στην ακριβή διάγνωση, τη σωστή σταδιοποίηση και την εξατομίκευση της θεραπείας.
Για τον γενικό πληθυσμό, το μήνυμα είναι εξίσου σαφές: να αποφεύγουμε τους τροποποιήσιμους παράγοντες κινδύνου — κυρίως το κάπνισμα — να μην αγνοούμε επίμονα ή ανεξήγητα συμπτώματα και, όταν υπάρχει αυξημένος κίνδυνος ή πραγματική κλινική υποψία, να ζητούμε έγκαιρα ιατρική αξιολόγηση.
Η σωστή ενημέρωση δεν έχει στόχο να δημιουργεί φόβο. Έχει στόχο να μας βοηθά να γνωρίζουμε πότε χρειάζεται να δράσουμε.
